موقعیت جغرافيايی افغانستان ارزش و اهمیت اقتصادی میدان های هوايی

پوهنیار محمد قیس عصمتی

چکیده

همان گونه که رگهای خون در بدن نقش حیاتی دارد، راه های ترانزیتی برای حیات اقتصادی کشور همان نقش را ایفا میکند. در اصطلاحاقتصادی (راه) وسیله جابه جایی ثروت به شمار میرود چه راه های زمینی است و چه مسیرهای هوایی امروزه برخی از کشورها با استفاده از موقعیت ترانزیتی کشورشان بخش عمده ی درآمد خود را از طريق اخذ عوارض عبور و مرور کالا و مسافر خارجی کسب میکند که خوشبختانه در کشور عزیز ما افغانستان امارت اسلامی به آن توجه خاص نموده است.

حالا سوال اینست که آیا افغانستان میتواند از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان ابزار توسعه استفاده کند؟ آیا صنعت حمل و نقل هوایی در هر منطقه و کشوری جنبه ی استراتژیک دارد؟ به منظور نشان دادن نقش برجسته ی حمل و نقل هوایی در میزان رشد اقتصادی کشورها، کدام کشور را میتوان به عنوان نمونه ای مناسب ارائه نمود؟ افغانستان کشوری دارای موقعیت راهبردی است و به ناچار بخشی از راهبردهای نظامی به شمار میرود؛ اگر به گونه ای راهبردی از موقعیت جغرافیایی خود استفاده کند و وارد عمل شود میتوان در مسیر توسعه گام بردارد و گر نه به کانون بحران تبدیل میشود. افغانستان میتواند با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود در تولید ثروت، قدرت و ارتقای خویش در جامعه ی بین الملل از آن استفاده کند.

واژه گان کلیدی: افغانستان موقعیت جغرافیایی، اقتصاد، توسعه

میتود تحقیق در این تحقیق از میتود کتابخانه ای استفاده به عمل آمده است.

مقدمه

یکی از عناصر موثر بر اقتصاد و سرنوشت سیاسی هر کشور موقعیت و مکان جغرافیایی آن است. موقعیت جغرافیایی ناظر بر چگونگی محل استقرار مکانهای جغرافیایی است. موقعیت جغرافیایی مشخص مینماید که یک منطقه ی خاص در کجا واقع است و از چه مزایایی بهره مند بوده و از چه کمبودهای رنج میبرد و با چه مناطقی همجوار است. از دیدگاه جغرافیا دانان ،سیاسی قدرت هر کشور به شدت از ژوپلیتیک و موقعیت جغرافیایی آن تأثیر می پذیرد.

موقعیت جغرافیایی یا مناسب است یا نا مناسب در عرصه ی بین المللی موقعیت جغرافیایی مناسب و وجود انسانهای فعال و ماهر و سیاستمداران زیرک که بتوانند از موقعیت جغرافیایی در راستای منافع ملی استفاده کنند میتواند عامل موفقیت باشد در مقابل بی اعتنایی به وضعیت جغرافیایی عامل بحران ژئوپلیتیکی به شمار میرود. نمونه آن کشور ترکیه است که از موقعیت خود استفاده ی مناسب برده است. ترکیه از موقعیت جغرافیایی خود به عنوان ابزار باز سازی اقتصاد رو به افول دهه های گذشته استفاده نموده و به کمک این موقعیت اقتصاد خود را رونق داده و جایگاه خود را در عرصه ی معادلات منطقه ای و بین المللی تقویت کرده است.

تاريخ طولانی کشور نشان از بهره برداری تاریخی از موقعیت جغرافیایی قلمرو افغانستان در مبادلات تجاری و خدمات بازرگانی دارد و راه ابریشم بیش از ۱۵۰۰ سال زمینه های بهره برداری از موقعیت جغرافیایی کشور و درآمدزایی ملی را فراهم آورده بود طبعاً امروزه نیز برای توفیق در برنامه های رشد و توسعه ی اقتصادی چاره ای جز استفاده از مزیت نسبی یا بهره برداری از موقعیت جغرافیایی کشور باقی نمانده است.

موقعیت ستراتژیکی افغانستان

افغانستان با بیش از ۱۵۰ هزار كيلومتر وسعت محصور در خشکه در جنوب آسیا قرار دارد و جز کشورهای خاورمیانه محسوب میگردد.

سرزمین کنونی افغانستان به مثابه ی بخشی از آریانای بزرگ و خراسان تاریخی از لحاظ موقعیت جغرافیایی و جیوپولیتیک خود در یکی از مهمترین چهار راههای تبادله فرهنگ بازرگانی بستر مهاجرت های گسترده ی مردمان آسیا مرکزی تهاجمات و جهانگشاییها از اهمیت به سزایی برخودار است.

ساختار جیو فزیکی این سرزمین در گره گاه مسیرهای تجارتی کاروانهای ابریشم با توجه به موقعیت کوه های صعب العبور تيانشان و همالیا در شرق کوتاهترین راه توصل بین آسیای میانه تا نیم قاره ی هندوستان سرزمین حوزه مدیترانه و ایران با چین و کشورهای جنوب شرق آسیا را به وجود آورده است. درک و تحلیل واقعی این موقعیت میتواند به همگرایی و تساند دوستانه ی کشورهای منطقه کمک به سزایی نماید. افغانستان سرزمین است کوهستانی در قلب آسیا و در آسیای میانه که بین تعدادی از  کشورهای همسایه محصور مانده و به دریای آزاد راه ندارد.

افغانستان بین ۲۹ تا ۳۸ درجه عرض جغرافیایی و بین ۲۹ درجه و ۳۰ دقیقه و ۳۸ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۱۰ درجه ۳۰ دقیقه و ۷۵ درجه و ۵۰ دقیقه طول شرقی نصف النهار گرینویچ واقع شده است.

افغانستان قلب تپنده ی آسیا است که در ساحه ی کشورهای آسیای مرکزی و شرق میانه قرار داشته و بیشتر سرزمین آن کوهستانی بوده و همان طور که ذکر گردید افغانستان محصور به خشکه بوده و به دریا راه ندارد. کشور افغانستان در حوزه ی ترانزیت به علت دارا بودن مزیتهای چهارگانه ی منابع انسانی منابع انرژی ذخایر معدنی و موقعیت ممتاز جغرافیایی از نظر قرار گرفتن در مرکز هارتلند جدید همسایگی با شش کشور و دسترسیهای راهبردی موقعیتی ممتاز دارد. افغانستان انتهای خاورمیانه است و آغاز خاور دور پل و معبر اتصال آسیای جنوبی به جنوب شرق آسیا و آسیای مرکزی است و برای تحقق مبادله و ترانزیت کالا نقش بسیار پراهمیتی میتواند ایفا کند و از این مزایا در راستای افزایش درآمدهای ارزی و تولید ثروت و ارتقای موقعیت استراتیژیک خود در منطقه به نحو مطلوب استفاده نماید، اما هنوز فاصله ی زیادی تا به دست آوردن جایگاه مناسب کشورمان در بازار حمل ونقل بین المللی وجود دارد بهره مندی از فرصتهای موجود مستلزم وجود عناصر لازم در یک حمل ونقل مناسب بین المللی همچون سرمایه گذاریهای مناسب و کارآمد در توسعه ی راه ها و زيربناها، اقتصادی بودن مسیر، سرویس دهی بهینه در مسیر تعرفه ی قابل رقابت با سایر مسیر های موجود، تسهيل مقررات و امکانات حمل و نقل در مرزها است. هنوز در افغانستان ما با کمبود راه های ارتباطی و معیاری و استاندارد مواجه هستیم. این در حالی است که یک ضرب المثل چینی است که میگوید اگر میخواهی به سعادت برسی اول از همه به فکر ساختن جاده باشد. محاط بودن افغانستان در خشکی این کشور را در زمینه ی ترانزیت و حمل و نقل کالاهای مورد نیاز به مشکل مواجه ساخته است و کشورهای ایران و پاکستان در سالهای ۱۹۴۹ و ۱۹۶۱ میلادی بندر کراچی بر روی افغانستان بسته شد با دیپلماسی تهدید ترانزیتی افغانستان را بارها در تنگنا قرار داده اند.

با توجه به این که افغانستان کشور است محصور در خشکی با پیدا کردن راههای بدیل جاده ابریشم و راه لاجورد ایران و پاکستان نه تنها میتوان وابستگی افغانستان را نسبت به این کشورها کم نمود؛ بکله میتوان از آن به عنوان پل زمینی و حلقه ی وصل کشورهای همسایه و منطقه استفاده نمود.

(راه) لاجورد) مسیر جدیدی است که میتواند یکی از این راههای بدیل برای رهایی از خفگی و بن بست افغانستان باشد. این مسیر افغانستان را از طریق ترکمنستان آذربیجان و گرجستان به دریای سیاه و بعد با گذشتن از ترکیه به آبهای آزاد و اروپا وصل میکند. این راهی است که حدود دو هزار سال قبل لاجورد بدخشان در شمال شرق افغانستان از این مسیر به اروپا صادر میشده است.

قسمت عمده ی اراضی این کشور را برجسته گیها پوشانیده است. از شرق به غرب و حوزه ی جنوب غربی به تدریج از ارتفاع متوسط زمین کاسته میشود و در ساحه ی هرات به زمینهای هموار منتهی می گردد.

وسعت افغانستان حدود ٦٥۲۲۲۵ كيلومتر مربع است بلندترین کوههای افغانستان در کوهستان های شمالی و مرکزی هندوکش است که بلندترین قله آن تا ۷۴۲۱ متر ارتفاع دارد. کشورهای هم سرحد با افغانستان پاکستان ۲۴۳۰ کیلومتر، تاجيكستان ۱۲۰۶ کیلومتر, ایران  ۹۴۵ کیلومتر  ترکمنستان ( ۷۴۴ کیلومتر) ازبکستان ( ۱۳۷ کیلومتر) و چین ٧٦ کیلومتر مرز مشترک دارد.

در نخستین مراحل تهاجمات و جهانگشاییها امپراتوران بزرگی چون کوروش و داریوش هخامنشی آشوکای موریایی هندی و اسکندر مقدونی در سده های پنجم تا سوم پیش از میلاد از این گذرگاه به صوب شمال و جنوب عبور کرده اند و از موقعیت مرکزی و سوق الجیشی آن بین آسیای میانه (ماورا النهر) و هند به حیث یک قرارگاه جنگی استفاده نموده اند. در عصرهای بعدی همچنان در مسیر فتوحات سپاهیان اسلام و حملات غارتگرانه ی چنگیزیان مغولها) و ترکان امیرتیمور گورگانی) و سایر مراکز قدرتهای منطقوی قرار گرفته است.

پس از سال ۱۴۰۰ میلادی و با فروپاشی دولت تیموریان هرات خراسان بزرگ در چهارچوب افغانستان امروزی مورد مداخلات گسترده ی همسایه گان قرار گرفت ظهور سه امپراطوری بزرگ یعنی اول دولت شیبانی جنیدی در ماورالنهر

دوم دولت صفوی ها در ایران؛

سوم دولت گورگانیهای مغولی در هندوستان؛ در همسایه گی افغانستان این کشور را به صحنه ی منازعات افزون خواهی این قدرتها تبدیل نمود و عملاً همسایه گان هر کدام بر مناطق مجاور خود در حوزه خراسان بر ولایات شمالی و مرکزی شرقی و غربی کشور فرمان میراندند و نماینده گان خود را به اداره ی امارتهای محلی این مناطق می گماشتند.

از این موقعیت استراتیژیکی به حیث پایگاهی در کارزار رقابتهای سیاسی خود استفاده میکردند که چنین رقابت ها به صورت متوالی و ممتد تا قرنهای شانزدهم هفده هم و هجده هم ادامه یافت.

با مرگ نادرشاه افشار شاه ایران که در سال ۱۷۴۷ امپراتوری بزرگ او دچار فروپاشی و تجزیه گردید، و احمد شاه ابدالی نخستین سنگ بنای دولت محلی خود را که به نام افغانستان مسمی گردید، در قندهار گذاشت.

بررسی روند بغرنج و پیچیده ی ناشی از رقابتهای توسعه طلبانه ی همسایه گان و تأمین روابط سیاسی کشور با آنها و مطالعه ی گزینش هنجارها و ناهنجاریهای دولتهای افغانستان مبنی بر تعقیب سیاست داخلی و خارجی آنها همه و همه ایجاب مینماید تا سلسله مراتب تاریخی آنها را به درستی بدانیم و از آنها نتایجی را در آسیب شناسی کشور و علل و عوامل تنشهای متواتر سیاسی نفاق و عقب مانده گی به مثابه ی منبع چالشهای جاری افغانستان استخراج نماییم.

موقعیت جغرافیايی افغانستان، هاب هوايی و تولید ثروت

ارزش و اهمیت میدانهای هوایی در دنیای امروز به حدی است که برخی کارشناسان، میدانهای هوایی را لوکوموتیو اقتصادی هر کشور توصیف میکنند و آن را عامل رشد اقتصادی و توسعه ی پایدار هر منطقه میدانند. امروزه بهترین مسیر ، امن ترین راه سریع ترین و سالمترین وسیله ی حمل و نقل با رعایت حداقل زمان و هزینه همه سبب توجه به حمل و نقل هوایی شده است. صنعت حمل و نقل هوایی در هر منطقه و کشوری جنبه ی استراتژیک دارد به همین خاطر بسیاری از کشورها سعی دارند با برنامه ریزی و سرمایه گذاری میدانهای هوایی خود را توسعه و مجهز نمایند و با ارائه ی خدمات خوب شرکتهای هوایی و مسافران را به سوی خود جذب نمایند. افغانستان با وجود برخورداری از منابع بالقوه و موقعیت جغرافیایی مناسب به عنوان کوتاه ترین کریدور هوایی میان شمال و جنوب و شرق و غرب آسیا و اروپا که میتواند اثرات عمیقی برتحولات سیاسی - اقتصادی حوزه های وسیعی همچون آسیای مرکزی شبه قاره و اقیانوس هند، شرق آسیا، بین النهرین و آناتولی وارد کند تا اکنون از توسعه در این صنعت و منافع اقتصادی حاصل از آن محروم بوده و جابه جایی بار و مسافر آن در حال حاضر در حد میدانهای هوایی کوچک منطقه هم نیست.

خوشبختانه افغانستان با روی کار آمدن امارت اسلامی مانند کشورهای پیشرفته و در حال توسعه دارای یک دیدگاه کلان اقتصادی و یک سیاست مستمر و پیگیر در سطح بالا بوده که این مسئله موجب استفاده بیشتر امکانات و فرصتها شده است که در این مدت زمان حاکمیت امارت اسلامی بیش از صد شرکت ترانسپورتی زمینی با شرایط و طرزالعمل های مشخص جواز فعالیت توزیع شده است. و جواز فعالیت بیش از صدها شرکت ترانسپورتی در حال طی مراحل می باشد. طرح ( یک -کمربند و یک راه که بخشی از راه ابریشم است یک طرح بلند پروازانه و دهلیز اقتصادی چین پاکستان است به اساس توافق تازه قرار است چین از طریق افغانستان به آسیای میانه وصل شود.

همچنین در چارچوب همین برنامه افغانستان از طریق واخان بدخشان به قلمرو چین وصل میشود که خود بر اهمیت جغرافیایی افغانستان به عنوان پل زمینی و هوایی و اتصال کشورها صحه می گذارد. با یک برنامه کلی و جامع برای ایجاد و ساخت وساز در سطح کشور خصوصاً میدانهای هوایی و برنامه ریزی برای جذب پروازهای عبوری و دریافت حق العبور میتوان از این فرصتها استفاده اعظمی نمود.

به منظور نشان دادن نقش برجسته ی حمل و نقل هوایی در میزان رشد اقتصادی کشورها کشور امارات متحده عربی را میتوان به عنوان نمونه ای مناسب ارائه نمود؛ زیرا اکثر مدیران کشور اعم از دولتی و خصوصی با هواپیما به این کشور کوچک مسافرت نموده و از نزدیک با رشد صنعت حمل ونقل هوایی این کشور از منظر یک مسافر ساده و نه یک کارشناس حمل و نقل هوایی آشنا شده اند. این کشور کوچک در حال حاضر یکی از بزرگترین ناوگانهای هواپیمای جهان را در اختیار دارد. همه ی کارشناسان این صنعت به خوبی میدانند که تا ۲۰ سال پیش شرکت هواپیمایی امارت جایی در میان  پیشتازان عرصه ی هواپیمایی بازرگانی جهان نداشت؛ لیکن در نیمه ی دوم مقطع زمانی سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰ میلادی، مشاوران انگلیسی دولت امارات با یک برنامه ی کوتاه مدت پنج ساله، ابتدا شرکت هواپیمایی امارات و میدان هوایی بین المللی دبی را دچار تحولی اساسی نمودند سپس با برنامه میان مدت ۲۰ ساله ابتدا میدان هوایی دبی را به عنوان مرکز نشست و برخاست پروازهای باربری و مجهز کردن آن با پیشرفته ترین سیستمها شرکت هواپیمایی امارات را به یکی از وسیع ترین خطوط پروازی به اقصی نقاط جهان تبدیل کردند که در نتیجه میدان هوایی دبی به یک هاب هوایی تبدیل شد. میدان هوایی دبی در سال ۲۰۱۴ میلادی، ۲۶ میلیارد دالر درآمد داشت که این رقم معادل ۲۷ درصد تولید ناخالص داخلی آن کشور است.

بنابر این با الگو گرفتن از میدان هوایی دبی و با ایجاد یک طرح کوتاه مدت میان مدت به فکر انتقال و مکان یابی یک میدان هوایی و ایجاد شهرک فرودگاهی در اطراف کابل باشیم که قابلیت توسعه و تبدیل به یک هاب هوایی را داشته باشد. امروز میدانهای هوایی هاب به مثابه چاه نفتی هستند که ارز تولید میکند و بخش زیادی از تولید ناخالص ملی کشورها را عهده دار هستند.

نتیجه گیری

برای جذب بیشتر ثروت از فضای افغانستان میتوان امنیت پایدار فضای افغانستان را توجه کرد.

در مورد رفع مشکلات محرومیت حریم پروازی گام برداشت.

برای نصب رادارهای پیش رفته و مصونیت پروازها و قابلیت توسعه ی همه جانبه ایجاد کرد.

می توان رغبت شرکتهای هواپیمایی برای عبور از فضای افغانستان را ازدیاد بخشید.

نصب سیستمهای مدرن کنترل فضا در میدانهای هوایی برای افزایش درآمد را از این طریق افزایش داد.

برای ارتقاء ظرفیت کارکنان میدانهای هوایی و ارائه ی خدمات خوب و بهتر گام برداشت.

افغانستان میتواند به شکل یک پل ارتباطی میان چین و اروپا و آسیای مرکزی با جنوب آسیا باشد.

افغانستان میتواند مواد معدنی مورد نیاز کشورهای همسایه و غولهای اقتصادی منطقه؛ یعنی چین و هند را از طریق صادرات میدانهای هوایی و خط آهن تأمین نماید.

پروازها از میدانهای هوایی با امکانات مناسب میتواند نقشی عمده در توسعه ی مناطق و اعمار

پروژه های زیربنایی در کشور داشته باشد.

هاب هوایی میتواند برای هزاران نفر چه در جریان ساختمان پروژه های خطوط و چه بعد از آن در جریان پرواز ها شغل ایجاد کند .

توسعه میدانهای هوایی میتواند بر میزان تولیدات اثر بگذارد و از این طریق بازارهای افغانستان با بازارهای منطقه و جهان وصل خواهد شد.

منابع و مأخذ:

۱. عظیمی محمد عظیم؛ جغرافیای افغانستان و فرصتهای ثروت سازی نشر نگار، چاپ سال ۱۳۹۷

۲.  احمدی، میر هارون؛ جغرافیای افغانستان، انتشارات نویسا، چاپ سال ١٣٩٦

۳. د ټرانسپورت او هوایي چلند علمی معلوماتی فرهنگی مجله ۳ گنه ۱۴۰۲ کال

📋: این مقاله برای اولین بار در پنجمین شماره مسلسل مجله «ټرانسپورټ او هوايي چلند» منتشر شده است.